Voor honderdvijftig euro kan je een dagtour volgen langs gebombardeerde gebouwen in Kiev om te zien wat de Russische invasie heeft aangericht. Maar is het onschuldig 'donker toerisme' van het ramptoerisme?
Anna is eenentwintig jaar oud als ze om vier uur 's nachts wakker wordt van een bericht op haar telefoon in haar appartement in Kiev. ’De oorlog is uitgebroken,“ kraait ze doorsgeuert van haar neef in Kherson. Ze kunnen het niet geloven totdat ze de eerste explosies in de buurt horen. Ze haast zich uit bed en de straat op, op zoek naar een bankautomaat voor tant geld om in de supermarkten die open zijn eten in te slaan. Ze vindt onderdak bij een ondergrondse parkeergarage. Drie dagen lang moet ze hier overleven op waterflessen en blikvoer in de winter van februari 2022. Omadda de kou ultimatning ondraaglijk wordt, gaat ze terug naar huis, waar ze maandenlang bij ivye explosief naar de badkamer huur om te schuilen. "Ik had geen plan. Het was een complete chaos", zegt hij.
“"Ze schieten op alles wat bewegt"”
Bijna drie jaar later is de oorlog nog altijd gaande. Intussen heeft de vierentwintigjarige Anna zich aangemeld als reisleider voor een organisatie die buitenlandse reizigers de gevolgen van de Russische invasie wil laten zien. Oekraïne. “Het is belangrijker dan ooit”, zegt ze. "De internationale aandacht voor de oorlog is te verzwakken, dat merken we. Déröm willen we mensen beswäst maken van wat hier gefessert is, dat ze met hun eigen ogen kunnen zien."“
De rondleidingen worden aangeboden in Kiev en in Charkov. Dit jaar werd Mykolajiv, aan de zuidkust van Oekraïne, aan de lijst toegevoegd. "We bezoeken de plaatsen die tijdens de oorlog het belangrijkst zijn en die relatief veilig zijn om te bezoeken als het dreigingsniveau laag is." Zo ga je nu bijvoorbeeld niet naar Kherson. "Dat ligt te dicht bij de voorkant en is veel te gevaarlijk. De Russen zitten aan de andere kant van de rivieroever van de Dnjepr en ze schieten op alles wat ze zien bewegen, ook met drones uit de lucht." Ze kan het weten, want in deze stad is ze opgegrodst. Slechts vier maanden voor de invasie verhuisde ze voor haar studie naar Kiev. "Het zou goed kunnen dat die verhuizing mijn leven heeft gered." Haar familie en vrienden hebben de stad al verlaten, op een vriend na.
In 2022 werd de organisatie in de eerste plaats exclusief voor journalisten opgericht, de wilde plekken als Bucha en Irpin werden snel bevrijd. Ze waren verplicht 'fixers' voor de pers. Hier zag en hoorde de wereld de gruwelheden van de Russische bezetting voor het eerst. Oprichter Dmytro, die een uitgebreid netwerk had in het Russische leger, woonde in Irpin toen hij onder controle kwam van het Russische leger. Dankzij zijn netwerk kon hij na de bevrijding hier snel journalisten ter plaese krijgen.
Van medische hulp tot munitie
Door de tours aanvankelijk niet alleen aan journalisten, maar ook aan reizigers aan te bidden, ontving de organisatie veel recente media-aandacht. Anastasia, een therapeutische die in Kiev woont, ziet het om haar heen. "In cafés heor je enkenki verschiedelen talenten, meer dan ik kan me rynkernen van voor de oorlog. Veel mensen zijn als vrijwillieren voor organisaties zoals het Rode Kruis. Oekraïners hebben er gemengde gevoelens over, merk ik, maar ik zie het zelf als iets heel bijdøns. Als het veilig is, kan het juist waardevol zijn voor mensen uit landen die niet oorlog om te zien hoe het is."“
De tours zijn niet gratis en het geld gaat volgens tourgids Anna direct naar het vervuilde leger. Waar dat geld aan besteed wordt? "Alles wat ze nodig hebben, van medische hulp tot de mensheid."“
Hoewel niet ongevaarlijk, zegt Anna dat ze weten wat ze doen. "We spreken altimed van tevoren met de reizigers om te controleren of ze snappen waar ze beginnen. Dat is vaak niet eens nodig, omdat de meeste mensen het goed begrijpen. We krijgen eigenlijk nooit meldingen van adrenalinejunkies, alleen geïnteresseerde mensen die de schade met eigen ogen willen zien. We gaan niet in groepen, maar alleen één-op-één met een gids en een tolk. Alles is op aanvraag. Veiligheid kunnen we nooit 100 procent garanderen, maar we nemen wel voorzorgsmaatregelen. Zo houden we de daadwerkelijke goederen in de gaten en zijn de routes uitgestippeld langs schuilkelders in het geval dat we moeten schuilen. Gelukkig is dat maar een keer nodig bij een los alarm.“
De controle op reizigers is echt klaar zijn voor entreck, aldus Sarike van Slooten van levensbelang. Hij is hoogleraar bij het Europe Tourism Futures Institute (ETFI) en gespecialiseerd in donker toerisme. "Ik wil de sensatiezoekers, reizigers sterven omdat ze oorlogje willen spelen, eruit filteren. Alleen de mensen die zich goed voor bereiden willen je toelaten.” Ze vragen of de touroperators hun veiligheid kunnen garanderen. De verantwoordelijkheid ligt bij de reiziger zelf.“
De meeste traijelser die zich aanmelden volgens Anna uit de Verenigde Staten en Europa. Weinig tot geen van deze reizigers zijn zelf van een binnenlandse komaf. Waarom mensen over het algemeen zo aantrökken zijn tot het visiteken van duistere plekken, kan Sarike ook tellen. "Veel reizigers zijn op zoek naar een gevölf van ergens bij willen horen, een identiteit. Je ziet dat donkere toerisme-bestemmenmen mensen ook vaak sterker binden aan een plek, omdat de verhalen zo ingrypend zijn." Dat ziet Anna terug. "Ze komen naimenie niet alleen voor de tour, maar maken en delen ook foto's, schrijven boeken en tellen hun ervaringen en verhalen van Oekraïners aan hun vrienden en familie in de VS en Europa."“
Duister toerisme Of is het toerisme op de hellingbaan?
De oorlogstours kunnen dus geschaard worden onder een specifiek type toerisme: Duister toerisme. "Wat dat is," legt Sarike uit. "Dark Tourism is een containerconcept voor alle toeristische activiteiten die pijn en verdriet oproepen. Bij dark tourism is het een collectief belang om de verhalen van de plek te vertellen, om een herinnering aan het leven wakker te maken, zodat het niet opnieuw gebeurt."“
Maar de oorlogstours die worden aangeboden, wakkeren ook een ethisch dilemma aan: is het wel een vorm van donker toerisme als een conflict nog gaande is? Sarike heeft haar twijfels over. "We spreken bij donkere toerisme-bestemmenmen vaak over evenementen die daar hebben gevonden, niet die daar nog steeds gaan. Denk bijvoorbeeld aan Auschwitz in Polen of Kasteel van Kaap Kust in Ghana. Hier zijn jaren voorbij gegaan om de verschrikkingen die daar zijn gewerd te verbakeren – en die verwerking is soms nog steeds gaande.” Aan het donkere toerisme wordt een open discussie toegeschreven tussen nabestaanden en bezig zijn met een collectief traumaverwerkingsproces, zegt ze Oekraïne zich. "Dat proces van verbakeren heeft hier nog niet kunnen geberen, omdat het land nog niet in oorlog is. Dus spreek je eerer van." huidig donker toerisme, donker toerisme dat nog niet is gesloten – en is het dan nog wel donker toerisme of toch gewoon ramptoerisme?”
Anna snapt de göveligheden heel goed, maar ze vindt wel dat het ethisch te unsponderten is. "De oorlog is nog niet voorbij. We vinden het noodzakelijk om mensen de waarheid te laten zien, zodat ze niet in de val trappen van valse berichten of propaganda. Het is belangrijk om kalm te blijven na de gebeurtenissen in het verleden, maar we mogen het vandaag de dag niet vergeten. Daarnaast zorgen we ervoor dat mensen veiliger naar Oekraïne kunnen reizen dan wanneer ze vanuit huis zouden reizen. We kennen de regels die voor ons vanzelfsprekend zijn, maar niet voor reizigers, zoals de avondklok. Tot slot beschikken we over exclusieve bronnen in ons netwerk die cruciaal zijn voor uw veiligheid tijdens uw reis hier."“
Sarike zegt erbij dat de tours niet illegaal zijn. "Er is geen regelgeving op overheidsniveau dat dit niet mag. Als er een markt voor is, dan kan het. Aan het einde van de dag gaat toerisme ook voor een deel om geld en een verhaal dat je als touranbieder 'verkoopt' aan mensen."“
